ΑΝΟΣΟΚΥΤΤΑΡΟΧΗΜΙΚΗ ΤΑΥΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΝΕΟΠΛΑΣΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΠΑΓΚΡΕΑΤΟΣ:

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΩΣ ΕΠΙΚΟΥΡΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ ΤΗΣ ΚΥΤΤΑΡΟΛΟΓΙΑΣ

ΠΑΥΛΙΝΑ ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΟΥ

ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΚΥΤΤΑΡΟΛΟΓΙΑΣ

ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

Η βασική κυτταρομορφολογία και η ανοσοκυτταροχημεία είναι δύο διαφορετικές πλευρές του ιδiου νομίσματος, δηλαδή της ίδιας φαινοτυπικής εξεργασίας. Όπου η μια αδυνατεί να δώσει απάντηση, τη σκυτάλη την παίρνει η άλλη, ο συνδυασμός, δε και των δύο, δίνει τη δυνατότητα για υψηλά ποσοστά διαγνωστικής ακρίβειας.

Η πρόγνωση του καρκίνου του παγκρέατος παραμένει πτωχή, κυρίως, εξ αιτίας της επιθετικής βιολογικής συμπεριφοράς του νεοπλάσματος και της καθυστέρησης της κλινικής διάγνωσης, με αποτέλεσμα να μην εφαρμόζεται έγκαιρα η κατάλληλη θεραπευτική αγωγή. Για το λόγο αυτό, ένας από τους πιο σημαντικούς στόχους, τα τελευταία χρόνια, στην κλινική αντιμετώπιση αυτών των παθήσεων είναι η ανάδειξη βιολογικών δεικτών όγκου, με μεγάλη ειδικότητα και ευαισθησία, με στόχο την ταυτοποίηση, τη σταδιοποίηση, την πρόγνωση και το σχεδιασμό της σωστής θεραπευτικής αγωγής.

Το πάγκρεας αποτελείται από δύο διαφορετικά ιστολογικά λειτουργικά στοιχεία, το «εξωκρινές», που απαρτίζεται από λοβιακές μονάδες κυψελίδων και παγκρεατικών πόρων, και το «ενδοκρινές», αποτελούμενο από ενδοκρινή κύτταρα που υπάρχουν στα νησίδια του Langerhan,  ως εκ τούτου παρουσιάζει διαφορές στα κυτταρομορφολογικά και βιολογικά χαρακτηριστικά του. Οι νέες τεχνολογικές εξελίξεις, στους τομείς της ανοσοκυτταροχημείας και της μοριακής βιολογίας, έχουν ανοίξει καινούργιους ορίζοντες στη διαφορική διάγνωση , ταυτοποίηση και ανάδειξη προγνωστικών και προβλεπτικών βιοδεικτών των νεοπλασματικών κυττάρων.

Τα κακοήθη νεοπλάσματα του παγκρέατος κατατάσσονται με βάση την κυτταρική κατεύθυνση διαφοροποίησης (πορογενή, κυψελιδικά ή νευροενδοκρινή) των νεοπλασματικών κυττάρων ,σε συνδυασμό με τη μακροσκοπική εικόνα (συμπαγή ή κυστική) του όγκου. Το μεγαλύτερο ποσοστό (85%)   των καρκινωμάτων του παγκρέατος αφορά τα πορογενή καρκινώματα , ακολουθούν τα ενδοπορικά θηλώδη βλεννώδη νεοπλάσματα με ποσοστό 3% – 5% και οι νευροενδοκρινείς όγκοι με ποσοστό 3% – 4%. Τα βλεννώδη κυστικά νεοπλάσματα, τα κυψελιδικά καρκινώματα, οι συμπαγείς ψευδοθηλώδεις όγκοι και τα ορρώδη κυσταδενώματα είναι σπάνια νεοπλάσματα του παγκρέατος (ποσοστό 1% – 2% κυψελιδικά και <1% παγκρεατοβλάστωμα).

Για τη διερεύνηση του καρκίνου του παγκρέατος οι βιολογικοί «δείκτες όγκου» που χρησιμοποιούνται διακρίνονται σε: επιθηλιακούς, αδενικής και πορογενούς διαφοροποίησης, κυψελιδικούς (ενζυματικούς), ενδοκρινικούς και μορίων συνοχής. (Πίνακας 1). Στις εικόνες 1 και 2 παρουσιάζεται περιληπτικά το ανοσοκυτταρολογικό προφίλ των νεοπλασμάτων του Παγκρέατος.

Πίνακας 1

Χρήσιμοι βιοδείκτες, για τη διάγνωση επιθηλιακών νεοπλασμάτων του παγκρέατος

Αντισώματα Πορογενές αδενοCa Κυψελιδικό

αδενοCa

Νευροενδοκρινές

Νεόπλασμα

Συμπαγές ψευδοθηλώδες νεόπλασμα Παγκρεατοβλάστωμα
CK7 + -/+ +/- +/-
CK19 + -/+ -/+ +/-
Mesothelin + +/-
S-100P + +/-
Mapsin + +/-
Glypican 3 +/- Χωρίς δεδομένα
β-catenin Μ Μ/Π Μ Π και Μ Π και Κ/Μ+
Ε-cadherin + + + -/+
Chromogranin + -/+
CD10 + + -/+
IMP3 + +/- -/+
Trypsin + +
M=μεμβρανική, Π=πυρηνική, Κ=κυτταροπλασματική

img1

img2

Πορογενή καρκινώματα και υποκατηγορίες αυτών

Η διαφορική διάγνωση του πορογενούς καρκινώματος του παγκρέατος, από μη νεοπλασματικές εξεργασίες, συμπεριλαμβανομένης και της αυτοανόσου παγκρεατίτιδας είναι πρόκληση, ειδικά σε δείγματα παρακέντησης με λεπτή βελόνα (FNA) και από μικρές βιοψίες. Αρκετοί βιολογικοί δείκτες όγκου έχουν προταθεί για τη χρησιμότητά τους στη λύση του προβλήματος. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται: ο καταστολέας του όγκου του von Hippel – Lindau (pVHL), η πλακουντιακή S100 πρωτεΐνη (S100P), ο αναστολέας της πρωτεΐνης σερίνης του μαστού (maspin), η Insulin – like growth factor II messenger RNA binding πρωτεΐνη 3 (IMP3), η μεσοθηλίνη, το προστατικό αντιγόνο αρχεγόνων κυττάρων (PSCA), η annexin A8, η fascin, η claudin 4 και 18, το p53, το μέλος 4 της οικογένειας SMAD (PPCA/SMAD4), το CEA, οι κυτταροκερατίνες (CK17 και CK19), βλέννες όπως MUC1, MUC3, MUC5AC, το CA19-9 και το EPCAM (Epithelial cell adhesion molecule). Πρόσφατα έχουν προστεθεί ακόμη 3 βιοδείκτες, όπως η annexin A10, plectin1 και η aldo-keto reductase(AKR 1 BIO) μέλος της οικογένειας BIO, σαν χρήσιμοι δείκτες, στη διαφορική διάγνωση του πορογενούς καρκινώματος από καλοήθεις/αντιδραστικού τύπου εξεργασίες στους παγκρεατικούς πόρους. Ειδικότερα, η annexin10 εκφράζεται στο 78% των πορογενών καρκινωμάτων, η plectin 1 στο 100% των πορογενών καρκινωμάτων και στο 60% των ενδοεπιθηλιακών νεοπλασμάτων του παγκρέατος, ενώ αρνητική έκφραση παρατηρείται στη χρόνια παγκρεατίτιδα και στο φυσιολογικό παγκρεατικό ιστό. Η AKP1BIO εκφράζεται στο 70% των πορογενών παγκρεατικών καρκινωμάτων και σχεδόν σε όλα τα PanIN.

Από τους υπόλοιπους δείκτες που ήδη αναφέρθηκαν, τελευταίες μελέτες έδειξαν, θετική έκφραση για maspin, S100P και IMP3 στο 90% των πορογενών καρκινωμάτων, ενώ το σύνολο σχεδόν των καρκινωμάτων αυτών είναι αρνητικά για pVHL, αντιθέτως, στα μη νεοπλασματικά κύτταρα των πόρων και των κυψελίδων αναδεικνύεται θετική έκφραση για  pVHL.

Τα κύτταρα των φυσιολογικών και αντιδραστικών παγκρεατικών πόρων εκφράζονται θετικά για CK7, CK19, MUC1, MUC6, CA19-9, EPCAM, μεσοθηλίνη, annexin A8, claudin 4 και 18, και αρνητικά για IMP3, maspin, S100P, CK17, MUC2, MUC4 και MUC5AC και σε ποσοστό 60% για DPC4/SMAD4. Θετική έκφραση παρατηρείται για p53 σε ποσοστό 50%.

Δείκτες όπως το TAG72/B72.3 και Ber EP4 ,συνήθως, εκφράζονται θετικά στα πορογενή καρκινώματα καθώς και το μονοκλωνικό CEA (mCEA).Επιπλέον , τα καρκινώματα του παγκρέατος υπερεκφράζουν τον EGFR,το c-erbB-2,τη μεταλλοθειονίνη,τον TGF-a,τοCD44V6 και την Ε-Cadherin( μεμβρανική χρώση).

Σύμφωνα, λοιπόν, με τα βιβλιογραφικά δεδομένα, η πλέον αξιόπιστη διαγνωστική ομάδα αντισωμάτων, για την ταυτοποίηση των πορογενών καρκινωμάτων του παγκρέατος, περιλαμβάνει τους εξής βιολογικούς δείκτες: pVHL, maspin, S100P, IMP3, CK17, MUC5AC και DPC4/SMAD4.  Η εφαρμογή τους είναι αξιόπιστη τόσο σε δείγματα FNA όσο και σε χειρουργικά δείγματα. Όσον αφορά την αυτοάνοσο παγκρεατίτιδα, η θετική έκφραση της ανοσοσφαιρίνης G4 (IgG4), στα πλασματοκύτταρα, θεωρείται ο πιο σημαντικός δείκτης.

Στον Πίνακα 2 παρουσιάζονται οι πιο χρήσιμοι νεοπλασματικοί δείκτες, για τη διαφορική διάγνωση μεταξύ παγκρεατικού πορογενούς αδενοκαρκινώματος και χρόνιας παγκρεατίτιδος.

Πίνακας 2

Νεοπλασματικοί δείκτες πορογενούς αδενοκαρκινώματος παγκρέατος

έναντι χρόνιας παγκρεατίτιδος

Αντισώματα Πορογενές αδενοCa Χρόνια παγκρεατίτιδα
pVHL +
Maspin +
S100P + -/+ (μόνο κυτταρόπλασμα)
IMP3 +
CK17 +/-
MUC5AC +/-
P53 +/- -/+ (ασθενώς )
mCEA + -/+ (εστιακά)
DPC4/SMAD4 Απώλεια (60%) +
Mesothelin + -/+ (ασθενώς )

 

Κυψελιδικό καρκίνωμα

Αποτελεί <1% των παγκρεατικών νεοπλασμάτων σε ενήλικες (μέση ηλικία εμφανίσεως το 56ο έτος) και περίπου το 15% σε παιδιατρικούς ασθενείς. Η διαφορική διάγνωση, από παγκρεατικό πορογενές αδενοκαρκίνωμα, είναι σχετικά εύκολη βασιζόμενη στους μορφολογικούς χαρακτήρες και το ανοσοκυτταροχημικό προφιλ.

Η διαγνωστική δυσκολία έγκειται στη διαφορική διάγνωση του κυψελιδικού καρκινώματος, από το νευροενδοκρινές νεόπλασμα και το συμπαγές ψευδοθηλώδες νεόπλασμα. Όμως, το πιο δύσκολο διαγνωστικό πρόβλημα αφορά, τη διαφορική διάγνωση μεταξύ του κυψελιδικού καρκινώματος και του παγκρεατοβλαστώματος, λόγω της σημαντικής αλληλοεπικάλυψης τόσο των μορφολογικών όσο και των ανοσοκυτταροχημικών χαρακτήρων.

Αν και το 60% των ασθενών με κυψελιδικό αδενοκαρκίνωμα παρουσιάζει απομεμακρυσμένες μεταστάσεις, κατά τη διάγνωση, η πενταετής επιβίωση ανέρχεται στο 45%. Μερικά κυψελιδικά καρκινώματα εκκρίνουν πεπτικά ένζυμα και άλλα προϊόντα στο αίμα όπως άλφα φετοπρωτεΐνη  και λιπάση, ενώ περίπου το 15% των ασθενών παρουσιάζει μεταστατική λιπονέκρωση, περιφερική ηωσινοφιλία και αρθραλγίες, λόγω των υψηλών επιπέδων λιπάσης στον ορό.

Οι πλέον χρήσιμοι δείκτες, για την ταυτοποίηση του κυψελιδικού καρκινώματος θεωρούνται οι: E-cadherin, trypsin και chymotrypsin (95%), bcl10, καρβοξυλίνη, εστερική λιπάση(70%) με θετική έκφραση, αντιθέτως η μεσοθηλίνη, β-catenin και S100P θεωρούνται δείκτες με αρνητική έκφραση. Επιπλέον η Glypican 3 εκφράζεται σε ποσοστό 58% και η Vimentin +/- . (Πίνακας 3)

Πίνακας 3

Κυψελιδικό καρκίνωμα παγκρεάτος : έκφραση βιοδεικτών

Αντισώματα Έκφραση
Trypsin +
Bcl-10 +
Carboxyl/ester lipase +
Glypican-3 +/-
β-catenin M/Π (σπανίως ), +Κ
pVHL
Mesothelin
S100P
CK7 -/+ (εστιακά)
Chromogranin -/+ (σπανίως)
Vimentin +/-
M=μεμβρανική, Π=πυρηνική, Κ=κυτταροπλασματική

 

Νευροενδοκρινή νεοπλάσματα (PNET)

Αποτελούν το 3% όλων των παγκρεατικών νεοπλασμάτων. Η διάγνωση των νευροενδοκρινών νεοπλασμάτων του παγκρέατος, αποτελεί πρόκληση, λόγω της περιορισμένης εμπειρίας των κυτταροπαθολόγων και της ποικίλης μορφολογίας, π.χ. ατρακτόμορφα κύτταρα, ογκοκύτταρα, ραβδοκύτταρα, πολύμορφα κύτταρα, πλούσια σε λίπος και διαυγοκυτταρικά κύτταρα.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO), η κατάταξη των νευροενδοκρινών νεοπλασμάτων (P-NETs) βασίζεται στον αριθμό των μιτώσεων ή στο δείκτη κυτταρικού πολλαπλασιαμού Κi-67 και ιδιαίτερα στον κλώνο του MIB1 (MIB1/Ki-67). Διακρίνονται σε 3 βαθμούς: 1 (0 – 1 μιτώσεις/ 10 υψηλά πεδία ή <2% MIB1 δείκτη), βαθμού 2 (2 – 20 μιτώσεις/10 υψηλά πεδία ή 3% – 20% MIB1 δείκτη) και βαθμού 3 (>20 μιτώσεις/10 υψηλά πεδία ή >20% MIB1 δείκτη). Ανοσοκυτταροχημική έκφραση θετική για συναπτοφυσίνη  και χρωμογρανίνη σε ποσοστό 100% και CD56 σε ποσοστό 44% ταυτοποιεί το νεόπλασμα.

Η θετική έκφραση για CK19 είναι δυνατόν να συνοδεύεται με πιο επιθετική κλινική συμπεριφορά. Θετική έκφραση για PR έχει παρατηρηθεί σε ποσοστό 55% – 58,5% και σχετίζεται σημαντικά με την απουσία μετάστασης και διήθησης σε παρακείμενα όργανα ή μεγάλα αγγεία.

Άλλοι χρήσιμοι δείκτες είναι: ο PAXs (μέλος της οικογένειας μεταγραφικών παραγόντων), ο οποίος εκφράζεται στο 50% – 74% των νευροενδοκρινών νεοπλασμάτων, η πρωτεΐνη islet – 1, η οποία θεωρείται μεταγραφικός παράγων, στη διαφοροποίηση των παγκρεατικών ενδοκρινικών κυττάρων και εκφράζεται στο 90% των P-NETs. Σύμφωνα με μια μελέτη, η έκφραση του PDX1, συχνά, συνοδεύεται με τον τύπο της ορμόνης που εκκρίνεται, από το νεόπλασμα. Τα περισσότερα NETs τα οποία εκκρίνουν ινσουλίνη και γαστρίνη είναι θετικά για PDX1, ενώ NETs που εκκρίνουν γλυκαγόνη, σωματοστατίνη ή σεροτονίνη ,συνήθως, παρουσιάζουν αρνητική έκφραση για PDX1. Θετική έκφραση για CAM5,2 και  CK19 +/-, επίσης, είναι δυνατόν να παρατηρηθεί.

Συμπαγές ψευδοθηλώδες νεόπλασμα παγκρέατος

Αποτελεί το 1% – 2% των παγκρεατικών εξωκρινών νεοπλασμάτων και το 5% των κυστικών νεοπλασμάτων. Χαρακτηρίζεται, ως χαμηλής κακοηθείας νεόπλασμα και συμβαίνει, κυρίως, σε ενήλικες ή νεαρές γυναίκες.Οι πιο σημαντικοί βιολογικοί δείκτες έκφρασης θεωρούνται οι:  β-catenin, E-cadherin, CD10, vimentin και χρωμογρανίνη,έντονη μεμβρανική για claudin5 και κυτταροπλασματική για claudin 7.

Το 90% αυτών των νεοπλασμάτων εμφανίζει πυρηνική και κυτταροπλαασματική ανοσοχρώση για β-catenin και αρνητική  έκφραση για E-cadherin, CyclinD1,παραπυρηνική υπό μορφή σταγόνας CD99. Η χρωμογρανίνη δεν εκφράζεται και είναι χρήσιμο χαρακτηριστικό για τη διαφορική διάγνωση από τα P-NETs. Τόσο το CD10 όσο και η Vimentin εκφράζονται θετικά. Από τους άλλους δείκτες, θετική έκφραση παρουσιάζεται για a-1 antitrypsin και CD56, ενώ η AE1/AE3, CK7 και η συναπτοφυσίνη δίνουν εστιακά θετική έκφραση και το CD117 (c-kit) +/- έκφραση σε ποσοστό 50%.

Παγκρεατοβλάστωμα

Σπάνιο παγκρεατικό νεόπλασμα σε ενηλίκους, αποτελεί το 1% όλων των παγκρεατικών νεοπλασμάτων, αντιθέτως, είναι πολύ σύνηθες σε παιδιά με ποσοστό εμφάνισης 25% ,όσον αφορά όλα τα παγκρεατικά νεοπλάσματα, προ της ηλικίας των 10ετών. Τα περισσότερα παγκρεατοβλαστώματα αποτελούνται από κυψελιδικά και πλακώδη στοιχεία, επίσης μερικά μπορεί να περιέχουν ενδοκρινή και πορογενή στοιχεία. Ο ανοσοφαινότυπος, σε μεγάλο βαθμό, εξαρτάται από τα στοιχεία του νεοπλάσματος.  Οι πιο σημαντικοί νεοπλασματικοί δείκτες που αφορούν το παγκρεατοβλάστωμα παρουσιάζονται στον Πίνακας 4.

Πίνακας 4

Ανοσοφαινότυπος Παγκρεατοβλαστώματος

Αντισώματα Έκφραση ανάλογα των στοιχείων
Κυψελιδικά Ενδοκρινή Πορογενή
CΚ7 + +
CΚ19 + +
CAM 5.2 + + +
Trypsin +
NSE +
Synaptophysin +
Chromogranin +
CEA +
TAG 72 (B 72.3) + 


Ορρώδες κυσταδένωμα

Αποτελεί το 1% – 2% όλων των παγκρεατικών νεοπλασμάτων. Συμβαίνει στη μέση ηλικία ή σε γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας και εντοπίζεται στο σώμα και την ουρά του παγκρέατος.

Οι πιο σημαντικοί δείκτες με θετική έκφραση είναι:  pVHL , inhibin – a, NSE,MUC6 και CK7. Επίσης αναφέρεται θετική έκφραση για CD56 (75%) και συναπτοφυσίνη (92%) και αρνητική για χρωμογρανίνη (0%).

Η χρωμογρανίνη θεωρείται χρήσιμος δείκτης στη διαφορική διάγνωση του ορρώδους κυσταδενώματος από P-NET. Η CK20, η S100P, το TAG72 (B72.3), το CEA,η trypsin ,δεσμίνη,βιμεντίνη Factor VIII και η EPCAM δίνουν αρνητική ανοσοχρώση, ενώ το CA19-9 +/- έκφραση.

Η PAS χωρίς διαστάση, για γλυκογόνο είναι ,συνήθως ,θετική, ενώ η βλεννοκαρμίνη για βλέννη είναι ,συνήθως, αρνητική.

Βλεννώδες κυστικό νεόπλασμα

Σχετικά σπάνιο νεόπλασμα με ποσοστό εμφάνισης 8% σε χειρουργικώς εξαιρεθείσες κυστικές αλλοιώσεις του παγκρέατος. Συμβαίνει, κυρίως, σε γυναίκες, ενώ η σχέση γυναικών προς άνδρες είναι 20:1.

Αποτελείται από επιθήλιο που επενδύει την κύστη και υποκείμενο στρώμα, ωοθηκικού τύπου. Το ωοθηκικού τύπου στρώμα είναι το κλειδί στη διαφορική διάγνωση μεταξύ του βλεννώδους κυστικού νεοπλάσματος, από IPMN που συνήθως παρουσιάζει θετική έκφραση για PR, ER, ακτίνη λείων μυϊκών ινών, CD10 και Inhibin-a. Όσον αφορά τους δείκτες βλέννης η έκφραση έχει ως εξής:  MUC1 (-), MUC2 (+/-), MUC5AC (+), MUC6 (-).

Η MUC1 τείνει να είναι αρνητική σε μη διηθητικό βλεννώδες κυστικό νεόπλασμα. Τα βλεννώδη κυστικά νεοπλάσματα με στοιχεία διηθήσεως παρουσιάζουν απώλεια της έκφρασης DPC4/SMAD4 και θετική έκφραση για MUC1. Απώλεια της έκφρασης της pVHL και υπερέκφραση της S100P είναι τα πιο συχνά ευρήματα σε βλεννώδη κυστικά νεοπλάσματα, ανάλογα με το βαθμό της επιθηλιακής δυσπλασίας.

Ενδοπορικό θηλώδες βλεννώδες νεόπλασμα (IPMN)

Αφορά το 20% όλων των κυστικών παγκρεατικών αλλοιώσεων. Το εντερικού τύπου IPMN είναι,συνήθως, θετικό , για EMA, MUC2, CDX2 και CK20. Το γαστρικού τύπου IPMN είναι ,συνήθως, θετικό για MUC5AC και αρνητικό για MUC1 και MUC2. Το παγκρεατοχολιδόχου τύπου IPMN είναι, συνήθως, θετικό για MUC1 και MUC5AC και αρνητικό για MUC2 και CDX2. Το ογκοκυτταρικού τύπου είναι, συνήθως, θετικό για MUC5AC και MUC6.

Η θετική έκφραση της S100P και η απώλεια της έκφρασης της pVHL σε όλους του τύπους του IPMN εξαρτάται από το βαθμό της επιθηλιακής δυσπλασίας. Θετική έκφραση γα MUC1, απώλεια της έκφρασης των DPC4/SMAD4 και υπερέκφραση του p53, σε IPMNs συχνά συνοδεύεται με διηθητικό καρκίνωμα. Η MUC6 τείνει να εκφράζεται στη βασική στιβάδα των επιθηλιακών κυττάρων, ενώ οι θηλώδεις προσεκβολές, εντός του κυστικού χώρου ,συνήθως, δεν εκφράζονται για MUC6. Η έκφραση της Maspin γίνεται  εντονώτερη με την αύξηση του βαθμού της δυσπλασίας, σε μη διηθητικές αλλοιώσεις, από ενδοπορικό θηλώδες βλεννώδες αδένωμα, ενδοπορικό θηλώδες βλεννώδες οριακό νεόπλασμα, μη διηθητικό θηλώδες ενδοπορικό βλεννώδες καρκίνωμα, ενώ μειώνεται, σημαντικά, στο διηθητικό ενδοπορικό θηλώδες βλεννώδες καρκίνωμα.

Μεταστατικά νεοπλάσματα του παγκρέατος

Αποτελούν το 4,5% – 11% όλων των κακοήθων νεοπλασμάτων του παγκρέατος. Οι πιο συχνές κακοήθειες που μεθίστανται στο πάγκρεας είναι το νεφροκυτταρικό καρκίνωμα, το μελάνωμα, το μη μικροκυτταρικό και μικροκυτταρικό καρκίνωμα του πνεύμονος, το αδενοκαρκίνωμα του παχέος εντέρου και το καρκίνωμα του μαστού. Για τη σωστή διάγνωση των δευτεροπαθών κακοήθων νεοπλασμάτων του παγκρέατος, πολύ σημαντική είναι η γνώση του κλινικού ιστορικού δεδομένου ότι, σε πολλές περιπτώσεις, οι κυτταρρομορφολογικοί χαρακτήρες μπορεί να μιμηθούν, ένα  πρωτοπαθές κακόηθες νεόπλασμα του παγκρέατος. Κατάλληλη διαλογή του υλικού, κατά την ώρα της λήψης, επιτρέπει την πραγματοποίηση επιπρόσθετων διαγνωστικών μεθόδων, όπως ανοσοκυτταροχημείας ή κυτταρομετρίας ροής, οι οποίες θεωρούνται πολύ σημαντικές.  Στον Πίνακα 5 παρουσιάζεται η έκφραση των νεοπλασματικών δεικτών ανάλογα με την πρωτοπαθή εστία.

Το διαυγοκυτταρικό καρκίνωμα του νεφρού είναι, συνήθως, θετικό για PAX8,  pVHL, RCC, CD10 και vimentin, ενώ αρνητικό για CK7 και CK20.Το αδενοκαρκίνωμα του πνεύμονος σε ποσοστό 75% εκφράζει το TTF1 και τη napsinA, οι δείκτες ,όμως, αυτοί είναι αρνητικοί στον καρκίνο του παγκρέατος. Όμως , τα βλεννώδη αδενοκαρκινώματα του πνεύμονος είναι συχνά θετικά για CDX2 και CK20 και αρνητικά για TTF1 και napsinA. Η S100 παρουσιάζει ευαισθησία 98%, αλλά δεν θεωρείται ειδικός δείκτης για μελάνωμα. Άλλοι  δείκτες για ταυτοποίηση μελανώματος είναι ο MART1, HMB45 , MiTF (microphthalmia – associated transcription factor). Προσοχή πρέπει να δίνεται,  όσον αφορά τη μονιμοποίηση, για τη χρήση του S100 αντιγόνου, προς αποφυγή ψευδώς αρνητικού αποτελέσματος. Ως εκ τούτου συνιστούν αποφυγή μονιμοποίησης σε οινόπνευμα.

Πίνακας 5

Μεταστατικά καρκινώματα παγκρέατος

Έκφραση διαγνωστικών βιοδεικτών

Βιοδείκτες Πορογενές ca παγκρέατος Νεφρo-κυτταρικό Ca ΑδενοCa πνεύμονα Μελάνωμα Ανώτερο Γαστ/ικό Μικροκυτταρικό Ca πνεύμονα

 

Αδενο Ca εντέρου Ca μαστού
CΚ7 + + + +/- +
CΚ20 +/- +
S100 +/- + -/+
Gata 3 +
ER +
TTF-1 + +
Napsin A -/+ +
SATB2 -/+ +
pVHL +
PAX8 +
Synap +
DPC4 -/+ + + + + + + +
CK17 +/-

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αsa S.Pancreatic endocrine tumors.Modern Pathol.24:565-577,2011

Basturk O,Farris A B,Adsay NY.Immunohistology of the pancreas, billiary tract and liver.In:Dabbs DJ,ed.Diagnostic Immuhistochemistry:Theranostic and Genomic Applications.3rd ed.Philadelphia,PA Saunders Elsevier;541-592,2010.

Bosman F, Carmeiro F , Hruban R, Theise N. WHO classification of tumours of the digestive system ( IARC WHO classification of tumours ) 4th ed. 2010.

Burford H, Baloch Z, Liy X, et al. E- candherin/beta- catenin and CD10: a limited immunohistochemical panel to distinguish pancreatic endocrine neoplasm from solid pseudopapillary neoplasm of the pancreas on endoscopic ultrasound-guided fine needle aspirates of the pancreas. Am J Clin Pathol. 132:831-9,2009.

Chhieng D, Stelow E:Pancreatic Cytopathology Essentials in Cytopathology. Ed. Rosenthal D. Springer Science, New York USA, 2007.

Couper F, Antonello D, Beghelli S et al. Expression pattern of claudins 5 and 7 distinguishes solid-pseudopapillary from pancreatoblastoma, acinal cell and endocrine tumors of the pancreas. Am J Surg Pathol. 33:768-774;2009.

Farris B, Adsay, Immundistology of the pancreas, biliary tract and liver in: Dabbs Dj ed. Diagnostic immunohistochemistry: Theranostic and Genomic Applications. 3rd ed. Philadelphia, PA: Saunders Elsevier;541-592,2010.

Hosoda W, Sasaki E, Murakami Y, et al. BCL10 as a useful marker for pancreatic accinar cell carcinoma, especially using endoscopic ultrasound cytology specimens. Pathol Int 63:176-182,2013.

Kanehira K, Khoury T. Neuroendocrine markers expression in pancreatic serous cystadenoma. Appl. Immunohistoch Mol Morphol 19:141-6,2011.

Klimstra D, Ad say W. Acinar neoplasms of the pancreas – A symmary of 25 years of research. Sem Diagn. Pathol. 33:307-318,2016.

Lin F, Chen Z, Wang H. Utility of immunohistochemistry in the pancreatobiliary tract. Arch Pathol. Lab Med 139:24-38,2015.

Olson MT, Wakely PE, Ali SZ. Metastases to the pancreas diagnosed by fine-needle aspiration. Acts Cytol 57:473-480,2013.

Ordόnez NG. Value of claudin-4 immunostaining in the diagnosis of mesothelioma. Am J Clin Pathol. 139:611-619,2013.

Paranuclear dot-like immunostaining for CD99: a unique staining pattern for diagnosing solid pseudopapillary neoplasm of the pancreas. Am J Surg Pathol 35:799-806,2011.

Ueda M, Miura Y, Kunihiro O, et al. MUC1 overexpression is the most reliable marker of invasive carcinoma in intraductal papillary-mucinous tumor (IPMT). Hepatogastroenterology 52:398-403,2005.